Στο "Σπίτι της Σάντας"

Μπροστά στο "Σπίτι της Σάντας" στην Παναγία Σουμελά στο Βέρμιο.
Δεκαπενταύγουστος του 1960. Στη λύρα ο Τσορτάντς... 

Στο δρόμο της επιστροφής…

«Τη δέσμευσή του ότι θα τεθεί ο ίδιος επικεφαλής και θα αναλάβει προσωπικά την ευθύνη για την υλοποίηση όλων των ενεργειών που απαιτούνται για την παραχώρηση από τις τουρκικές αρχές, την αναστύλωση  και  την απόδοση στους Σανταίους συμπατριώτες του  του υπό κατάρρευση αρχοντικού Μαντίδη,  που βρίσκεται στην ενορία Ισχανάντων της επτάκωμης Σάντας του Πόντου, εξέφρασε ο κ. Ιβάν Σαββίδης κατά τη διάρκεια συνάντησης γνωριμίας που είχε την Παρασκευή με αντιπροσωπεία της συντακτικής ομάδας του περιοδικού Άμαστρις…»

Η διώροφη κατοικία του ιδρυτή των πρώτων δημοτικών σχολείων της Σάντας,  Σπυρίδωνα Μαντίδη, χτίστηκε το δεύτερο μισό του 19^ου αιώνα στην ενορία Ισχανάντων και αποτελεί το μοναδικό σωζόμενο δείγμα της χαρακτηριστικής αρχιτεκτονικής των ονομαστών πετρόχτιστων αρχοντικών της Σάντας. Κι αυτό γιατί όσα από αυτά απέφυγαν την πυρπόληση  από τον τουρκικό στρατό το 1921 ή  δεν ανατινάχθηκαν με δυναμίτη  από τους ίδιους τους Σανταίους αντάρτες, προκειμένου να μη χρησιμοποιηθούν ως προκεχωρημένα φυλάκια εναντίον τους, κατέρρευσαν με το πέρασμα του χρόνου λόγω της εγκατάλειψης ή της πλημμελούς συντήρησής τους εκ μέρους των νέων κατόχων τους.

Τα τελευταία χρόνια το αρχοντικό του Σπυρίδωνα Μαντίδη κινδυνεύει με κατάρρευση και κάθε χρόνο που περνά η κατάσταση του  γίνεται ολοένα και πιο επικίνδυνη. Η ομάδα του περιοδικού Άμαστρις επισκέφτηκε τον κ. Σαββίδη, και του ζήτησε να αναλάβει εκείνος την πρωτοβουλία ώστε να εξασφαλιστεί η μακροχρόνια παραχώρησή του οικήματος από την τουρκική κυβέρνηση, η αναστύλωσή του και η απόδοση του στους απογόνους των τελευταίων κατοίκων της Σάντας, προκειμένου να μπορούν όχι μόνο να το επισκέπτονται, αλλά και να διαμένουν σε αυτό κάθε φορά που επισκέπτονται την ιστορική τους πατρίδα.

Ο κ. Σαββίδης ζήτησε να πληροφορηθεί το νομικό καθεστώς που διέπει τα εγκαταλελειμμένα σπίτια της Σάντας, και όταν πληροφορήθηκε ότι το τουρκικό κράτος δεν έχει παραχωρήσει τίτλους ιδιοκτησίας για αυτά,   δήλωσε ότι αποδέχεται την πρόκληση, την οποία θεωρεί μέρος του προσωπικού του χρέους. Παράλληλα  τόνισε ότι αντιλαμβάνεται απολύτως τη δυναμική που θα προσδώσει αυτή η κίνηση στην υπό εξέλιξη τάση επανασύνδεσης των Ποντίων με την ιστορική τους πατρίδα, αφού θεωρεί πολύ πιθανόν ότι θα βρει μιμητές μεταξύ ανθρώπων από κάθε περιοχή του Πόντου, οι οποίοι θα ενθαρρυνθούν να θέσουν σε σταθερότερη  βάση τις επαφές τους με την πατρίδα τους.

Καθ’ οδόν για το Αλεξάνδρειο…

Το έχω πει και το έχω γράψει πολλές φορές ότι όταν ξεκινήσαμε την έκδοση αυτού του περιοδικού, είχαμε στο πίσω μέρος του μυαλού μας την ανείπωτη ακόμη φιλοδοξία να αλλάξουμε κάποια από τα δεδομένα στο χώρο του ποντιακού τύπου. Μη φανταστείτε ότι ονειρευόμασταν και τίποτε σπουδαίο. Δεν πέρασε π.χ. ποτέ από το μυαλό μας ότι θα μπορούσαμε να κάνουμε τους Πόντιους να διαβάζουν περισσότερο απ’ όσο διάβαζαν πριν ευτυχήσουν να πάρουν στα χέρια τους το αποτέλεσμα του δικού μας εκδοτικού οίστρου. Ούτε καν το μείζον ηθικό θέμα των σχέσεων ποντιακού τύπου - ποντιακών οργανώσεων είχαμε σκεφτεί ακόμη να θίξουμε. Τη δυσοίωνη όμως εκείνη παράδοση που ήθελε τα περισσότερα νέα ποντιακά έντυπα να εγκαταλείπουν την προσπάθεια, πριν κλείσουν καν τον πρώτο χρόνο του βίου τους, νιώθαμε ότι, όπως και να ’χει, μπορούσαμε να τη διαψεύσουμε.

Όταν, παρά τις γνωστές και χιλιοειπωμένες δυσκολίες, κατορθώσαμε να συμπληρώσουμε τον κύκλο των 12 πρώτων τευχών μας, ήμασταν ακόμη πολύ «ζαλισμένοι» από τη γοητεία του εγχειρήματος, αλλά και τόσο αφοσιωμένοι στη μάχη με τις πολλές και σημαντικές δυσκολίες που είχαμε ακόμη μπροστά μας, για να περάσει από το μυαλό μας ακόμη και η υποψία ότι δικαιούμαστε να κάνουμε ένα διάλειμμα για να το γιορτάσουμε. Τώρα που συμπληρώσαμε αισίως όχι τα δώδεκα, αλλά τα εικοσιτέσσερα, παρακαλώ, τεύχη, νιώθουμε επιτέλους ότι έχουμε κάθε δικαίωμα να χαρούμε για αυτήν μας την επιτυχία χωρίς το φόβο ότι μπορεί να θεωρηθούμε αλαζόνες ή έστω αιθεροβάμονες.

Ατμομηχανή-αντίκα προσελκύει το ενδιαφέρον Γερμανικών και Βρετανικών Μουσείων…

Μια παλιά ατμομηχανή που φυλάσσεται στις εγκαταστάσεις εξόρυξης άνθρακα του Çeltek στην περιοχή της Αμάσειας, έχει γίνει μήλο της έριδας για Γερμανικά και Βρετανικά μουσεία, ενώ το ενδιαφέρον τους να αποκτήσουν το σπάνιο έκθεμα έχουν επίσης εκφράσει το Μουσείο Rahmi Koç της Κωνσταντινούπολης και το Μητροπολιτικό Μουσείο της ίδιας πόλης. Ο γενικός γραμματέας των ορυχείων Mustafa Bolat αποκάλυψε ότι στο ορυχείο φυλάσσονται όχι μία, αλλά τρεις σπάνιες μηχανές, δύο ατμοκίνητες και μία πετρελαιοκίνητη, και οι τρεις γερμανικής κατασκευής. Η επίμαχη ατμομηχανή, που κατασκευάστηκε το 1895 στη Γερμανία και φέρει αύξοντα αριθμό 4153 εκτιμάται ότι είναι μία από τις δύο μόνο παρόμοιες που έχουν σωθεί σε ολόκληρο τον κόσμο. «Αυτές οι ατμομηχανές είναι ανεκτίμητης αξίας. Η συγκεκριμένη περιήλθε στο ορυχείο μας το 1958. Η πρώτη προσφορά που δεχτήκαμε να την πουλήσουμε, προήλθε από τη Γερμανία και στη συνέχεια ακολούθησαν άλλη από τη Μ. Βρετανία. Αργότερα μας τη ζήτησε και το Mουσείο Rahmi Koç της Κωνσταντινούπολης. Ποτέ όμως δε σκεφτήκαμε να την πουλήσουμε λόγω της ιστορικής της αξίας. Θα εκτεθεί στο κοινό εκεί όπου βρίσκεται σήμερα, στο μουσείο του ορυχείου μας, που πρόκειται να ανοίξει σύντομα τις πόρτες του για το κοινό».

Οι «Ελληνοτούρκοι» τιμούν την 89η επέτειο της Συνθήκης της Λωζάνης…

Στιγμιότυπο από την αποβίβαση στο λιμάνι της Τούζλα

Τη μνήμη των δικών τους ανθρώπων που έχασαν τη ζωή τους κατά τη διάρκεια της ανταλλαγής, αλλά και του 1ου Παγκοσμίου Πολέμου, τίμησαν οι απόγονοι των μουσουλμάνων της Ελλάδας που υποχρεώθηκαν το 1924 να μεταναστεύσουν στην Τουρκία λόγω της ανταλλαγής πληθυσμών που συμφωνήθηκε μεταξύ των δύο γειτονικών χωρών. Την τελετή, που πραγματοποιήθηκε στις 29 Ιανουαρίου, ανήμερα της 89ης επετείου της υπογραφής της συμφωνίας της Λωζάνης, στην παραθαλάσσια περιοχή της Τούζλας κοντά στην Κωνσταντινούπολη, συνδιοργάνωσαν το «Ίδρυμα Ανταλλαξίμων της Συνθήκης της Λωζάνης», που ιδρύθηκε το 2001 στην Κωνσταντινούπολη από απογόνους των οικογενειών που υπήχθησαν στην ανταλλαγή, και οι ανθρωπιστικές οργανώσεις Tuzla Aid και Ίδρυμα Αλληλεγγύης. Στα πλαίσια αυτής της τελετής ο 98χρονος Lütfü Karadağ, ο οποίος ήρθε το 1924 από τα Ιωάννινα στην Κωνσταντινούπολη σε ηλικία 10 ετών, αποβιβάστηκε από ένα πλοίο στο λιμάνι της Τούζλα σε μια συμβολική αναπαράσταση της άφιξης των Μουσουλμάνων της Ελλάδας στην Τουρκία. Με ανακοίνωσή του που εκδόθηκε μετά την τελετή το «Ίδρυμα Ανταλλαξίμων της Συνθήκης της Λωζάνης» εξέφρασε την αντίθεσή του με τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι απόγονοι των μουσουλμάνων από την Ελλάδα που επιθυμούν να ταξιδέψουν στην πατρίδα τους και ζήτησε απευθυνόμενο στην Ε.Ε. και τις ελληνικές αρχές «την κατάργηση των απαιτούμενων θεωρήσεων, ώστε να μπορούν οι απόγονοι των ανταλλαξίμων να επισκέπτονται την Ελλάδα για να ανακαλύπτουν τις ρίζες τους και να μαθαίνουν περισσότερα για την ελληνική πολιτιστική τους κληρονομιά».

Καλλιτέχνης του «αγγείου» υποψήφιος για την UNESCO

Bülent Bekar

Ο Bülent Bekar από το Çamlıhemşin της Ριζούντας, οργανοπαίκτης αλλά και κατασκευαστής του γνωστού μουσικού οργάνου που οι Έλληνες του Πόντου αποκαλούν «τουλούμ» ή «αγγείον», επιλέχθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας ως υποψήφιο «ζωντανό μνημείο της ανθρώπινης κληρονομιάς» της UNESCO. Τουρκία και UNESCO υπέγραψαν το 2006 ένα πρωτόκολλο συνεργασίας με αντικείμενο την καταγραφή και τεκμηρίωση της ζωντανής πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας. Στα πλαίσια αυτής της αποστολής το τουρκικό Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού επιλέγει πρόσωπα που συνεισφέρουν στην πολιτιστική ζωή της Τουρκίας και υποβάλει στην UNESCO τις υποψηφιότητές τους ως «ζωντανά μνημεία της ανθρώπινης κληρονομιάς». Για τη φετινή χρονιά επελέγη ο 33χρονος Bekar, ο οποίος παίζει τουλούμ από τα παιδικά του χρόνια, ενώ εδώ και πέντε χρόνια είναι και οργανοποιός. Μιλώντας στους εκπροσώπους του τύπου, ο Bekar δήλωσε ότι το εργαστήριό του είναι το μοναδικό στο οποίο κατασκευάζεται πλέον το συγκεκριμένο όργανο, τονίζοντας: «η κουλτούρα αυτού του οργάνου είναι πολύ ξεχωριστή, αλλά τα τελευταία χρόνια έχει σχεδόν εξαφανιστεί. Αυτός είναι ο λόγος που έχω αποφασίσει να αναβιώσω αυτή την κουλτούρα». Ο Bekar δήλωσε ότι 2009 ηχογράφησε για το αρχείο του τουρκικού Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού 12 έργα με τουλούμ, χάρη στα οποία επελέγη ως υποψήφιος για την τιμητική διάκριση της UNESCO.

Ο Τύπος των Ποντίων στον Πόντο, τον Καύκασο και την Ελλάδα (Μέρος Δ΄: Ελλάδα)

του Δημήτρη Πιπερίδη

(αναδημοσίευση από τον τρίτο τόμο του ειδικού αφιερώματος 

του National Geographic για τον Πόντο)

Φίλων Κτενίδης

(1889-1963)

Είναι πολύ δύσκολο να γίνει λόγος για βιώσιμα ποντιακά έντυπα στην Ελλάδα των πρώτων προσφυγικών χρόνων. Κάποιες πρώιμες προσπάθειες, τόσο στην Αθήνα όσο και στη Θεσσαλονίκη, δε στέφθηκαν από επιτυχία κυρίως διότι τα προσφυγικά στρώματα που βίωσαν με λιγότερο επώδυνο τρόπο την περιπέτεια της προσφυγιάς, δεν επαρκούσαν για να εξασφαλίσουν την μακροημέρευση παρόμοιων εγχειρημάτων, ενώ και η μεγάλη μάζα των αγροτών προσφύγων της Βόρειας Ελλάδας ήταν προς το παρόν προσανατολισμένη αποκλειστικά στο δύσκολο στοίχημα της επιβίωσης. Μοναδική εξαίρεση από τον κανόνα αυτό αποτελεί το «Αρχείον Πόντου», που εξεδόθη το 1928 από την Επιτροπή Ποντιακών Μελετών (τον κύκλο των Ποντίων συγγραφέων και διανοουμένων που συσπειρώθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1920 γύρω από το πρόσωπο του «από Τραπεζούντος» Χρύσανθου) και εξακολουθεί να εκδίδεται σε ετήσια βάση μέχρι και σήμερα. Ακόμη και αυτή η περίπτωση όμως, δεν είναι καν σίγουρο ότι μπορεί να θεωρηθεί ως εξαίρεση από τον παραπάνω κανόνα, αφού το «Αρχείον Πόντου» δεν ήταν ποτέ καθαρόαιμο περιοδικό υπό την έννοια που έχει ο όρος στις μέρες μας, όσο «ετήσιον περιοδικόν σύγγραμα» (έτσι άλλωστε αυτοπροσδιορίζεται μέχρι και σήμερα) ακαδημαϊκού χαρακτήρα, προσανατολισμένο αποκλειστικά στα ερευνητικά ενδιαφέροντα του φορέα που το εκδίδει.

Η πρώτη προσπάθεια  που διεκδικεί με αξιώσεις να κερδίσει το στοίχημα έκδοσης ενός βιώσιμου ποντιακού εντύπου ευρείας διάδοσης είναι το περιοδικό «Ποντιακά Φύλλα» που εκδίδει το 1936 ο δημοσιογράφος της «Καθημερινής» Νίκος Καπνάς. Πρόκειται για ένα  καλαίσθητο μηνιαίο περιοδικό, λαογραφικού περιεχομένου, που στηρίζει την  επιβίωσή του στο αναπόφευκτο σύστημα της εγγραφής συνδρομητών. Θα επιβιώσει για λίγα χρόνια, χαρίζοντάς μας μερικές από τις κορυφαίες  στιγμές της ποντιακής λαογραφίας και θα κλείσει -προφανώς για οικονομικούς λόγους- λίγο πριν την περίοδο της κατοχής (μεταπολεμικά ο εκδότης του θα επανεμφανιστεί στο χώρο του ποντιακού τύπου με ένα νέο περιοδικό, κατώτερο από πάσης άποψης του προηγούμενου, που ονομάζεται  «Το Ποντιακό», και το οποίο θα επιζήσει για λίγους μόλις μήνες).